Karrierevegane til unge vert forma av relasjonar

Ein snakkar ofte om relasjonane til unge som noko som avgrensar karrierevala deira. Familie kan til dømes påverke kva dei unge ser som mogleg, og karriererettleiarar prøver gjerne å utvide handlingsrommet. Også vener og kjærastar blir ofte rekna som faktorar som avgrensar mogelegheitene. Difor tenkjer ein ofte at dei beste karrierevala blir tekne utan å leggje for mykje vekt på venskap og romantiske forhold, særleg fordi ein ser for seg at slike band i ungdomstida kan vere mellombelse.

Samanlikna med unge er det langt vanlegare at relasjonar blir sette som ein legitim del av valprosessen for vaksne. Til dømes peikar Super sin Life Career Rainbow på at rollene som ektefelle/partnar og forelder er viktige delar av livet som kan forme karrierevala våre. Dette gjeld særleg etter fylte 25 år. Schein sitt arbeid om karriereanker viser òg at vi kan ha ulike orienteringar i karrieren vår. Eitt av ankera hans er livsstil. Det handlar mellom anna om å velje å bu på ein bestemt stad – ofte av omsyn til familie – sjølv om det kan innebere kompromiss i karrieren. I nyare tid har Blustein skrive mykje om rolla relasjonar spelar for karriereutvikling hos vaksne.

I denne artikkelen vil eg peike på at det er underleg at vi ventar at unge skal ta val uavhengig av relasjonane sine, når vi ikkje ventar det same av vaksne. Eg vil òg sjå på korleis relasjonar for unge kan vere ei kjelde til styrke og verdi – og støtte karriereutvikling, heller enn berre å vere ei avgrensing.

Korleis formar relasjonar karrierar?

I doktorgradsforskinga mi utforska eg karriereutviklinga til studentar i høgare utdanning frå to rurale øysamfunn i Skottland. Eg var særleg oppteken av korleis val om mobilitet – om ein skulle flytte frå øyane, og kvar ein eventuelt skulle flytte – hang saman med karriereval. Arbeidet mitt handla om geografi. Men i forskinga såg eg kor avgjerande relasjonar var for val knytte til karriere og mobilitet. Vi kan oppsummere påverknaden frå relasjonar i fem område:

1. Relasjonar formar førestillingar om karriere 

Sosiologisk karriereteori, som til dømes Hodkinson og Sparkes sin Careership-teori, viser korleis familiebakgrunnen til ein ung person formar førestillingar om karriere og tilgangen til ressursar. Arbeidserfaringane til foreldre, sysken og andre i familien påverkar kva slags yrke unge blir eksponerte for, og korleis dei forstår arbeid. Dette tyder sjølvsagt ikkje at unge nødvendigvis følgjer dei same karrierevegane som foreldra – mange prøver tvert imot aktivt å gjere noko anna – men erfaringane til foreldra formar likevel kunnskapen unge har om yrke og karriere.

2. Relasjonar påverkar immaterielle karriereressursar 

Ressursar hjå foreldre – mellom anna kunnskap og nettverk – påverkar kva slags ressursar unge har å spele på, i karriereutviklinga si. Sosiologiske tilnærmingar omtalar ofte slike ressursar som kapital, mellom anna sosial kapital. Nettverka til foreldre kan til dømes vere svært viktige når unge skal skaffe sin første jobb eller praksis. I forskinga mi fann eg òg døme på at nettverka til partnarar – eller foreldra til partnaren – kunne vere verdfulle når unge skulle finne sin første jobb etter universitetet. Dette viser at vi bør tenkje breiare enn den nære familien. Også andre relasjonar og nettverk kan påverke karrierevegane.

3. Relasjonar påverkar materielle karriereressursar

Den økonomiske kapitalen til foreldre kan vere svært viktig for å forme karriereutvikling. Dette omfattar evna til å betale for, eller subsidiere, ulike former for utdanning eller arbeidserfaring. I forskinga mi fann eg òg at relasjonar er viktige som kjelder til billeg eller rimeleg bustad. Det kunne til dømes vere at unge budde heime hos foreldra etter at dei var ferdige på universitetet, eller at dei budde saman med partnar eller vener.

Fenomenet med nyutdanna som flyttar tilbake til foreldra, særleg når dei strevar med å finne passande arbeid, er velkjent. I forskinga mi fann eg likevel at unge med partnar kunne få tilsvarande fordelar ved å dele bustad. For unge frå bygdeområde var dette ein klar karrierefordel. Moglegheita til å dele bu-utgifter gjorde det enklare å bli verande i byregionar, i staden for å flytte tilbake til familieheimen på øyane der moglegheitene er færre.

4. Relasjonar kan vere kjelde til omsorg og emosjonell støtte

Arbeidslivet kan – kanskje i aukande grad – innehalde mykje stress. I forskinga mi skildra nyutdanna stresset ved å flytte til eit ukjent arbeidsmiljø, ofte til ein ny stad eller by, og ved arbeidsmiljø med høgt press. For dei som opplevde dei mest krevjande overgangane, kunne det å bu saman med ein partnar vere ei svært verdifull støtte: eit kjent ansikt som kunne gi trøyst, tryggleik og råd. Til ein viss grad gjeld det same for nokre unge som flyttar bort for å studere, særleg dei som kjende seg mindre trygge på å begynne på universitetet. I slike tilfelle kunne det ha stor verdi å flytte til eit universitet der dei allereie hadde vener.

Desse fire første områda for påverknad er knytte til ei form for nytte. Relasjonar blir forstått som noko som gir informasjon eller andre ressursar som er nyttige – eller ikkje – i karriereutvikling. Samstundes er relasjonar også viktige i seg sjølve som ein sentral motivasjon i livet – og det er her kjærleik kjem inn.

5. Kjærleik og emosjonelle band kan vere avgjerande motivasjon for val

I forskinga mi skildra unge viktige relasjonar til partnarar, foreldre, sysken og vener. Eit ønske om å bruke tid med, vere nær, eller bu saman med, menneske som står ein nær, var ein sentral motivasjon i vala unge tok i livet – inkludert karriereval. Kor «nært» ein meinte ein trong å vere, varierte med relasjonen. Relasjonar til foreldre, sysken og vener kunne ofte haldast ved like på avstand, mellom anna gjennom regelmessige besøk.

Romantiske relasjonar blei opplevde som vanskelegare å halde ved like på avstand, om ikkje i korte periodar. Relasjonar til svært gamle slektningar eller svært unge – særleg nevøar og nieser – vart òg forståtte som vanskelegare å halde ved lag på avstand. Desse relasjonane inneheldt ofte element av fysisk omsorg og lét seg i mindre grad oppretthalde via teknologi. Tid var òg viktig: å vere saman med folk når dei var svært gamle eller svært unge. Ved sjukdom hos eit familiemedlem så dei det ofte nødvendig å flytte for å vere nær.

Å høyre til i relasjonar og karrierevegar

Dei fem områda over viser korleis relasjonar er viktige for unge i karriereforløpa deira. Relasjonar kan vere ressursar, men òg verdi i seg sjølve – som kjelder til kjærleik, omsorg, støtte og det å høyre til. Når eg har teoretisert samspelet mellom relasjonar og karriere i unge si karriereutvikling, har eg foreslått at unge handterer karrierevala og relasjonane sine i «tandem», altså i samspel over tid. I praksis ser unge ofte for seg stabile framtider som omfattar tre dimensjonar:

• Karriere: å ha ein «god nok» jobb som gir tilstrekkeleg personleg og økonomisk utbyte til å leve eit godt liv
• Relasjonar: å bu saman med andre som er viktige – vanlegvis å bu saman med ein partnar, og ofte å få barn
• Stad: å kunne bu ein stad som passar – ofte såg dei for seg øyane eller eit lokalsamfunn som liknar øyane, men ikkje alltid

Eg har teoretisert desse tre dimensjonane som uttrykk for det å høyre til: Unge ønskjer å utvikle framtider der dei har høve til å «høyre til» i ein karriere, på ein stad og i ein relasjon eller fleire relasjonar.

Dette peikar mot ein måte å tenkje karriereutvikling på som ein prosess som blir handtert i samanheng med andre delar av livet. Ei utfordring for mange unge – særleg dei frå små rurale lokalsamfunn – er å handtere karriereforløpet side om side med relasjonane sine og mobiliteten sin. Nokre gonger er staden der ein ønskjer å bu, òg ein stad der partnaren eller familien bur, og der det finst ei passande karrieremoglegheit. På andre tidspunkt vil dette ikkje vere tilfellet, og ein person vil oppleve spenningar og dilemma i vala sine, og undre seg over kva del av livet hen bør prioritere.

Konklusjonar: Kva tyder dette for rettleiing?

I denne korte artikkelen har eg utforska ulike måtar relasjonar er viktige på, i karriereutviklinga til unge. Eg har argumentert for at relasjonar bør takast med i rettleiing ikkje berre for vaksne, men òg for unge – og ikkje berre som avgrensande faktorar, men òg som støtte og som ei gyldig kjelde til meining og formål i seg sjølve. For dei som arbeider med karriererettleiing, har dette fleire konsekvensar:

• Sjå på livsmåla til den unge utover karriere; inkludere ambisjonar for relasjonar og bustad, sidan desse vil påverke karrierevala. Dette kan til dømes innebere livskartlegging eller visualiseringsøvingar.
• Utforsk eller kartlegg viktige relasjonar vegsøkaren allereie har, for å identifisere ressursar for karriereutvikling som relasjonane kan gi – mellom anna nettverk og kunnskap, men òg den emosjonelle dimensjonen. Dette kan innebere å spørje unge direkte om relasjonane deira, og korleis dei påverkar karrierevala, mellom anna kven som gir emosjonell støtte, og på kva måtar.
• Forstå at det kan vere eit gyldig val å prioritere ein relasjon framfor karriere, og at rettleiarar bør vere opne for å jobbe med dette, heller enn å foreslå at den unge bør velje annleis. Dette kan til dømes innebere å snakke ope om dilemma klienten har, når det gjeld å handtere relasjonar samstundes med karriere.

Les originalteksten på engelsk her

Referansar

Alexander, R. (2024). Higher education, place and career development: Learning from rural and island students. Routledge, Taylor & Francis Group.

Blustein, D. L. (2011). A relational theory of working. Journal of Vocational Behavior, 79(1), 1–17. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2010.10.004

Hodkinson, P., & Sparkes, A. (1997). Careership: A sociological theory of career decision making. British Journal of Sociology of Education, 18(1), 29–44.

Kenny, M., & Medvide, M. B. (2013). Relational influences on career development. Career development and counseling: Putting theory and research to work, 329-356.

Schein, E. H. (1990). Career anchors: Discovering your real values. Jossey-Bass / Pfeiffer.

Super, D. E. (1980). A life-span, life-space approach to career development. Journal of Vocational Behavior, 16(3), 282–298. https://doi.org/10.1016/0001-8791(80)90056-1